ایمپکت فاکتور ازجمله شناختهشدهترین شاخصهای کمی در دنیای علم است. این شاخص برای اندازهگیری تاثیر یک مجله علمی بهکار میرود. مطابق با ایمپکت فاکتور مشخص میشود که تعداد ارجاعات یک مقاله (در یک بازه مشخص) چقدر خواهد بود. به بیان ساده این شاخص نشان میدهد که مقالات منتشر شده در یک مجله طی دو سال گذشته چند بار توسط سایر مقالات مورد استفاده قرار گرفتند.
ایمپکت فاکتور به قدری اهمیت دارد که بسیاری از محققان دانشگاهها و موسسات تحقیقاتی از آن برای ارزیابی کیفیت مجلات علمی و حتی پژوهشگر استفاده میکنند. با این وجود در سالهای اخیر این شاخص با انتقادات گستردهای روبرو شده است. در ادامه بیشتر به این مقوله میپردازیم و بیان میکنیم کاربرد ایمپکت فاکتور چیست.
بعد از انجام مقاله isi حتما به دنبال مجلات خواهید رفت، بنابراین تا انتها همراه ما باشید تا با ایمپکت فاکتور بیشتر آشنا شوید.
نحوه محاسبه ایمپکت فاکتور
ایمپکت فاکتور توسط پایگاه Journal Citation Reports (JCR) محاسبه و منتشر شده است. فرمول محاسبه این امر به صورت زیر خواهد بود:
تعداد ارجاعات در سال y به مقالات منتشرشده در سالهای (y–1) و (y–2)
IF (در سال y) = ———————————————————————————–
تعداد کل مقالات قابل استناد منتشرشده در همان دو سال
برای مثال فرض کنید مجلهای در سال ۲۰۲۳ دارای شرایط زیر است:
در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ در مجموع ۱۰۰ مقاله منتشر کرده است. این ۱۰۰ مقاله در سال ۲۰۲۳، ۱۲۰۰ بار مورد استناد قرار گرفتهاند. پس ایمپکت فاکتور سال ۲۰۲۳ این مجله برابر خواهد بود با:
IF = 1200 ÷ 100 = 12
یعنی بهطور متوسط هر مقاله منتشرشده در آن دو سال، دوازده بار ارجاع شده است.
برای چاپ مقاله در مجلات با ایمپکت بالا به صفحه چاپ مقاله jcr مراجعه کنید.
کاربردهای ایمپکت فاکتور چیست؟
ایمپکت فاکتور میتواند در موارد متعددی مورد استفاده قرار بگیرد که در ادامه به بررسی آنها میپردازیم.
- معیار اعتبار مجلات: یکی از متداولترین استفادهها تعیین رتبه و جایگاه مجلات در یک رشته خاص است. مجلات با IF بالاتر، معتبرتر و باکیفیتتر در نظر گرفته میشوند.
- راهنمای پژوهشگران برای انتخاب محل انتشار: بسیاری از محققان ترجیح میدهند مقالات خود را در مجلاتی چاپ کنند که IF بالاتری داشته باشند. این امر سبب میشود تا پژوهشهای علمی آنها بیشتر دیده شده و شانس بیشتری برای استناد داشته باشند.
- معیار ارزیابی در دانشگاهها و موسسات: در بسیاری از کشورها هنگام ارتقا اعضای علمی، اعطای گرنت یا حتی پذیرش دانشجویی دکتری، توجه زیادی به ایمپکت فاکتور مجلات محل انتشار مقالات میشود.
- سنجش جایگاه علمی یک رشته: با بررسی توزیع IF در حوزههای مختلف میتوان فهمید کدام حوزهها پویاتر و پرارجاعتر هستند.پ
محدودیتها و نقدهای جدی ایمپکت فاکتور چیست
اگرچه ایمپکت فاکتور یک شاخص مهم محسوب میشود اما دارای کاستیهای فراوانی است که نباید نادیده گرفته شوند. برخی از این محدودیتها عبارتند از:
- میانگین گمراه کننده: ایمپکت فاکتور یک عدد میانگین است. در بسیاری از مجلات صرفا تعداد کمی مقالات بیشترین ارجاع را جذب میکنند و اکثر مقالات دارای استناد کمی هستند. بنابراین IF بالا لزوما به معنای کیفیت بالای مقالات نیست.
- تفاوت رشتهها: میزان ارجاعات در علوم پزشکی و زیست بالاتر از علوم انسانی و ریاضیات است. بنابراین مقایسه IF بین رشتهها بیمعنا خواهد بود.
- امکان دستکاری برخی مجلات: برخی از مجلات به دنبال افزایش IF خود هستند و برای این منظور سیاستهایی مانند انتشار بیشتر مقالات مروری، محدود کردن انتشار مقالات کم ارجاع یا حتی ترغیب نویسندگان به استناد مقالات همان مجله را دنبال میکنند.
- تمرکز بیشازحد روی مجله نه مقاله: یک مقاله ممکن است تاثیرگذاری زیادی داشته باشد حتی اگر در مجله IF پایین چاپ شده باشد. در مقابل مقالات کم ارزش نیز ممکن است در مجلات معتبر منتشر شوند. بنابراین استفاده از IF برای قضاوت کیفیت یک مقاله یا پژوهشگر اشتباه خواهد بود.
- دادههای غیرشفاف: اطلاعات دقیق محاسبات JCR عمومی نیستند و همین موضوع باعث تردید در شفافیت میشود.
شاخصهای جایگزین و مکمل برای رفع محدودیتهای ایمپکت فاکتور
شاخص دیگری نیز معرفی شدند که میتوانند مکمل و یا حتی جایگزین ایمپکت فاکتور در نظر گرفته شوند. در ادامه به بررسی آنها خواهیم پرداخت.
- H-index: از این شاخص برای سنجش تعداد مقالات و استنادات یک پژوهشگر استفاده میشود.
- Eigenfactor: این شاخص میتواند براساس اعتبار مجلههایی که به آنها استناد شده است، وزندهی مناسبی اعطا کند.
- SJR (SCImago Journal Rank): این شاخص براساس دادههای اسکوپوس فعالیت میکند و مشابه Eigenfactor محسوب میشود.
- Altmetrics: هدف این شاخص توجه به دیدهشدن مقاله در فضای مجازی، شبکههای اجتماعی و خبرگزاریها است.
ایمپکت فاکتور در ایران
در ایران نیز به ایمپکت فاکتور توجه زیادی شده است. بسیاری از دانشگاهها ارتقای اساتید را به دارا بودن تعداد مقالات ISI با IF بالا مشروط میکنند. همین موضوع سبب میشود که پژوهشگران به فکر انتشار در مجلات پرامتیاز باشند تا انجام پژوهشهای بنیادی یا باکیفیت. منابع فارسی بیان میکنند که نباید از ایمپکت فاکتور به عنوان معیار مطلق کیفیت پژوهش استفاده کرد. برای استفاده از این خدمات در ایران به صفحه های چاپ مقاله isi و چاپ مقاله در الزویر مراجعه کنید.
جمع بندی مطالب و کلام پایانی
در پاسخ به سوال ایمپکت فاکتور چیست باید بگوییم این شاخص به ما کمک میکند متوجه شویم کدام مجلات تاثیر بیشتری داشته و مسیر پژوهش کدام سمتی است. با این حال وجود مشکلاتی همچون میانگین گمراه کننده، تفاوت رشتهها و امکان سواستفاده نشان میدهد که نباید آن را معیار مطلق قضاوت علمی قرار داد.
راه درست از نظر تیم انجام مقاله آن است که IF تنها یکی از شاخصها باشد و در کنار معیارهای دیگری مانند H-index ، تعداد واقعی استنادات، کیفیت محتوای مقاله و ارزش علمی موضوع پژوهش بهکار گرفته شود. به بیان دیگر ایمپکت فاکتور میتواند برای انتخاب مجله مناسب مفید باشد اما برای ارزیابی پژوهشگر یا مقاله به تنهایی کافی نخواهد بود.