آموزش نحوه نوشتن مقاله مروری سیستماتیک + مثال و منابع

مقاله مروری سیستماتیک یا Systematic Review ازجمله معتبرترین انواع مقالات علمی است در آن تمامی شواهد براساس یک سوال پژوهشی مشخص ارزیابی و تحلیل می‌شود. برخلاف مقاله مروری سنتی که در آن انتخاب منابع و تحلیل‌ها به‌صورت سلیقه‌ای صورت می‌گیرد، در مقاله مروری سیستماتیک روش‌های استاندارد و قابل تکرار وجود دارد. در محتوای مقاله مروری سیستماتیک چیست می توانید اطلاعات بیشتری از این مقاله کسب کنید.

در انجام مقاله مروری لازم است از یک چارچوب مشخص پیروی کنید و مواردی همچون انتخاب موضوع، ثبت پروتکل، جست‌وجوی نظام‌مند و غربالگری منابع را انجام دهید. در مقالات مروری سیستماتیک استخراج داده‌ها، ارزیابی کیفیت، تحلیل نتایج و نگارش ساختار یافته متن نهایی از اهمیت قابل توجهی برخوردار بوده و باید طبق اصول صورت گیرند. این نوع مقاله می‌تواند مبنای متاآنالیز قرار گیرد یا به ‌تنهایی مرجعی برای تصمیم‌گیری‌های بالینی یا سیاست‌گذاری علمی باشد. در ادامه نحوه نوشتن مقاله مروری سیستماتیک را مرور می‌کنیم.

انتخاب سوال پژوهشی دقیق (Research Question)

گام اول در نحوه نوشتن مقاله مروری سیستماتیک، انتخاب یک سوال پژوهشی مشخص، دقیق و قابل پاسخ است. برای این کار می‌توانید از چارچوب‌های استاندارد همچون PICO بهره ببرید. این استاندارد برای جمعیت مورد بررسی، مداخله، مقایسه و پیامد آن چارچوب مناسبی ارائه می‌دهد.

 طبق این چارچوب پژوهشگر می‌تواند سوال را به‌صورت عینی و عملیاتی فرمول‌بندی کند. دقت کنید یک سوال پژوهشی خوب باید قابلیت جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی را داشته باشد و به‌اندازه کافی محدود محسوب شود. لازم است به جای پرسیدن یک سوال کلی جزئیات و پارامترها را در آن دخیل کرد.

نگارش پروتکل و ثبت آن (Protocol)

پس از تعیین دقیق سوال، لازم است طرح اولیه پژوهش یا پروتکل مرور سیستماتیک نگارش شود. این نوشته تمامی مراحل پژوهش ازجمله پایگاه‌های مورد جست‌وجو، کلیدواژه‌ها، معیارهای ورود و خروج، ابزارهای ارزیابی کیفیت و نیز روش‌های تحلیل داده را بیان می‌‌کند. اگر پروتکل ساختارمند نوشته شود، مرور علمی قابل تکرار و شفاف می‌شود.

اضافه کنیم ثبت این پروتکل در پایگاه‌های معتبر همچون PROSPERO سبب ارتقا پژوهش می‎شود و از تکرارهای بی‌مورد جلوگیری می‌کند. این اقدام می‌تواند باعث افزایش اعتماد داوران و دیگر پژوهشگران به نتایچ مطالعه نیز بشود.

تعیین معیارهای ورود و خروج مطالعات (Inclusion/Exclusion Criteria)

در این قسمت از نحوه نوشتن مقاله مروری سیستماتیک باید مشخص شود چه نوع مطالعاتی اجازه ورود به مقاله را دارند و چه مقالاتی حذف می‌شوند. معیارهای ورود می‌تواند شامل مواردی همچون نوع مطالعه، جمعیت خاص، زبان مقاله، سال انتشار یا منطقه جغرافیایی باشد. لازم است این معیارها پیش از جست‌وجو تعیین شوند.

دقت کنید معیارهای خروج مشخص می‌کنند چه مقالاتی نباید در مرور لحاظ شوند. مقالاتی که شامل روش‌شناسی ضعیف، تکراری، بدون داده‌های قابل استفاده یا با نتایج متضاد غیرقابل تحلیل باشند، نباید مورد استفاده قرار گیرند. تعیین دقیق این معیارها از سوگیری جلوگیری کردده و کیفیت مرور را ارتقا می‌دهد.

جستجوی نظام‌مند در پایگاه‌های اطلاعاتی (Systematic Search)

جست‌وجوی نظام‌مند در پایگاه‌های اطلاعاتی از مراحل حیاتی برای گردآوری مقالات مرتبط است. این جست‌وجو با استفاده از کلیدواژه‌های دقیق، اصطلاحات MeSH و اپراتورهای بولی (AND, OR, NOT) طراحی می‌شود. برای جستجو می‌توان از پایگاه‌هایی همچون PubMed، Scopus، Web of Science، Embase و Cochrane بهره برد.

 توصیه می‌کنیم برای جست‌وجوی حرفه‌ای‌تر به‌صورت دستی در منابع غیررسمی همچون فهرست منابع مقالات کلیدی بگردید و با نویسندگان تماس برقرار کنید تا به داده‌های خاکستری (gray literature) دسترسی یابید. برای مدیریت منابع می‌توانید از نرم‌افزارهایی همچون EndNote یا Zotero بهره ببرید. اگر در این بخش دچار مشکل شدید از کارشناسان تیم انجام مقاله کمک بگیرید.

غربال‌گری مقالات (Screening)

در قسمت از نحوه نوشتن مقاله مروری سیستماتیک، لازم است مقالات گرد‌آوری شده ازمنظر عنوان، چکیده و متن غربال‌گری شوند. لازم است غربال‌گری توسط دو پژوهشگر صورت گیرد تا از سوگیری جلوگیری به عمل آید. اگر بین دو داور اختلافی به وجود آمد، داور سوم نتایج را مورد ارزیابی قرار خواهد داد.

معمولا مراحل غربال‌گری با استفاده از نمودار PRISMA Flow Diagram گزارش می‌شود. این نمودار نشان می‌دهد در ابتدا چه تعداد مقاله یافت شده، چند مورد پس از غربال‌گری اولیه کنار گذاشته شده و در نهایت چند مقاله وارد تحلیل شده‌اند.

استخراج داده‌ها (Data Extraction)

در استخراج داده‌ها اطلاعات کلیدی از مطالعات واردشده در فرم‌های استاندارد وارد می‌شود. مواردی همچون عنوان مقاله، نویسندگان، سال انتشار، کشور، نوع مطالعه، حجم نمونه، نوع مداخله و نتایج مهم باید ثبت شوند. ابزارهایی که برای اندازه‌گیری متغیرها استفاده شده‌اند نیز یادداشت می‌شوند.

در اغلب مواقع برای این کار از فرم‌های سازمان‌هایی مانند JBI یا قالب‌های طراحی‌شده توسط Cochrane استفاده می‌شود. وجود یک فرم استخراج داده منسجم سبب می‌شود تحلیل نهایی منظم و دقیق صورت گرفته و امکان مقایسه میان مطالعات مختلف به‌سادگی فراهم شود.

ارزیابی کیفیت مطالعات (Quality Assessment)

تمامی مقالاتی که وارد مرحله تحلیل شده‌اند باید از نظر کیفیت متدولوژیک بررسی شوند. طبق این ارزیابی مشخص می‌شود نتایج به دست آمده از مقاله قابل استناد هستند یا خیر. برای این منظور می‌توان از ابزارهایی همچون CASP،ROBIS ،AMSTAR   یا JBI Critical Appraisal Tools استفاده کرد.

بهتر است بررسی کیفیت توسط دو نویسنده صورت گیرد تا از سوگیری جلوگیری شود. نتایج ارزیابی‌ها در یک جدول ارائه می‌شوند و کیفیت مطالعه به‌صورت بالا، متوسط یا ضعیف دسته‌بندی می‌گردد. این اقدام سبب می‌شود نتایج نهایی مرور روی داده‌های معتبر علمی استوار باشد.

تحلیل و تلفیق نتایج (Data Synthesis)

پس از استخراج داده‌ها، مرحله تحلیل فرا می‌رسد. در این مرحله اگر مطالعات از منظر جمعیت، مداخله و نیز نتایج یکسان باشند، نتایج آماری ترکیبی یا متاآنالیز امکان‌پذیر خواهد بود. برای این اقدام می‌توان از نرم‌افزارهایی چون RevMan، STATA یا R استفاده کرد.

چنانچه مطالعات به اندازه کافی همگن نباشند، از تحلیل کیفی یا Narrative Synthesis استفاده می‌شود. در این نوع تحلیل یافته‌ها به‌صورت موضوعی دسته‌بندی و توصیف می‌شوند. انتخاب نوع تحلیل به ساختار مطالعات، تنوع داده‌ها و اهداف پژوهش بستگی خواهد داشت.

نگارش ساختار مقاله مروری سیستماتیک

ساختار مقاله مرور سیستماتیک مانند سایر مقالات علمی شامل بخش‌هایی همچون مقدمه، روش‌ها، نتایج، بحث و نتیجه‌گیری خواهد بود. در بخش مقدمه، موضوع و اهمیت آن مشخص می‌شود. در بخش روش‌ها نیز تمامی مرحل جست‌وجو، غربال‌گری و تحلیل شرح داده می‌شوند.

 لازم است در نتایج از جدول‌های خلاصه، نمودارهای PRISMA و گزارش تحلیلی استفاده شود. در قسمت بحث مقاله، یافته‌ها تفسیر شده و با مطالعات قبلی مقایسه می‌شود. نتیجه‌گیری مقاله نیز باید به سوال اصلی پاسخ دهد و پیشنهاداتی برای پژوهش‌های آتی ارائه دهد.

رعایت چک‌لیست PRISMA

استفاده از چک‌لیست PRISMA 2020 برای اطمینان از کیفیت گزارش نهایی مقاله الزامی است. چک‌لیست از 27 آیتم تشکیل شده است که جزئیات هر قسمت از مقاله (عنوان تا نتیجه‌گیری) را پوشش می‎دهد. اگر این آیتم‌ها رعایت شوند امکان پذیرش مقاله در مجلات علمی آسان‌تر می‌شود.

 علاوه بر چک‌لیست، نمودار جریان PRISMA Flow Diagram نیز بخش مهمی از گزارش نهایی مقاله است. این نمودار مسیر بررسی و حذف مطالعات را به‌صورت تصویری نمایش می‌دهد و به شفافیت روش‌شناسی مرور سیستماتیک کمک می‌کند.

جمع‌بندی

مقاله مروری سیستماتیک ازجمله معتبرترین انواع تحقیقات علمی است که در آن محقق می‌کوشد با تجزیه و تحلیل دقیق و بی‌طرف شواهد موجود پیرامون یک سوال پژوهشی را بررسی کند. برخلاف مقاله مروری سنتی که در آن سلیقه و برداشت نویسنده دخیل است، در مرور سیستماتیک روش‌های ساختاریافته، استاندارد و قابل تکرار وجود دارند. گام‌هایی مانند تعریف دقیق سوال پژوهشی، تدوین و ثبت پروتکل، طراحی جست‌وجوی نظام‌مند، تعیین معیارهای ورود و خروج ازجمله مراحل نگارش این نوع مقاله هستند.

علاوه بر این مراحل لازم است مواردی همچون غربالگری منابع، استخراج داده‌ها، ارزیابی کیفیت مطالعات و تحلیل نهایی نتایج نیز صورت گیرد. در پایان نیز ساختار مقاله باید براساس اصول علمی و با رعایت چک‌لیست‌های معتبری همچون PRISMA تدوین شود. رعایت این مراحل علاوه بر آن که موجب افزایش اعتبار مقاله می‌شود، زمینه برای انجام تحلیل‌های جامع‌تری همچون متاآنالیز و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد را نیز فراهم می‌کند. ازاین‌رو، تسلط روی نحوه نوشتن مقاله مروری سیستماتیک یک ضرورت علمی به شمار می‌رود.

برای یادگیری نوشتن مقاله مروری ساده نیز به صفحه نحوه نوشتن مقاله مروری مراجعه کنید.